|
یادگیری اساس رفتار افراد را تشکیل می دهد. از طریق یادگیری فرد با محیط خود آشنا می شود و از محیط برای تأمین احتیاجات خود استفاده می کند، گاهی محیط را تحت تسلط و فرمان خود در می آورد و زمانی خویشتن را با آن سازگار می کند.
زندگی در هر مرحله از رشد، مستلزم فراگرفتن اموری است که بدون آنها ادامه زندگی برای فرد میسر نیست. قسمت عمده رفتار آدمی آموختنی است. انسان سخن گفتن را می آموزد و از این راه مقاصد خود را با دیگران در میان می گذارد و از افکار و عقاید دیگران مطلع می شود.
در زمینه عاطفی، چگونگی بروز عواطف و نیز طرز کنترل آنها را می آموزد. از لحاظ اجتماعی در خانواده و گروه همسن، طرز معاشرت با دیگران را فرا می گیرد و روابط خود را با دیگران به صورت مطلوب و رضایتبخش درمی آورد.
شناختن خود و جهان خارج نیز از طریق یادگیری امکان دارد. رشد قوه تفکر یا طرز حل مسأله امری است که به تدریج و در سایه یادگیری در افراد بوجود می آید.
● مفهوم یادگیری
فرآیندهای آموزش و پرورش باید متضمن یادگیری باشند. به عبارت دیگر آموزش و پرورشی که به هیچ نوع تغییر و تحولی در رفتار یعنی یادگیری نینجامد، آموزش و پرورش نیست. به این ترتیب یادگیری را به وجود آمدن تغییر و تحول در رفتار تعبیر و تفسیر کرده اند. یعنی هرگاه تغییری در رفتار فرد به وجود آید، می گویند یادگیری حاصل شده است.
دو ویژگی مهم یادگیری به شرح زیر است:
الف) تسلط
ب) تجربه
ـ تسلط: فرآیند یادگیری همیشه با کسب نوعی تسلط و مهارت در چیزی یا در کاری همراه است. زمانی می گوییم یادگرفتیم که به اندازه یا حد معینی از دانستن یا توانایی انجام کاری دست یافته باشیم. مثلاً اطلاع پیدا کردن از چیزی که قبلاً نمی دانستیم یا به دست آوردن مهارت خاصی.
ـ تجربه: کسب تسلط برای مشخص کردن «یادگیری» کافی نیست؛ زیرا امکان دارد بعضی دانستنی ها مثلاً در نتیجه تغییرات ناشی از بلوغ در افراد به وجود آیند، اما این دانستنی ها و مهارت ها را به عنوان موارد آموخته شده توصیف نمی کنیم. آن چه مورد نظر است، تسلط و دستیابی به معرفت و مهارت هایی است که حاصل تجربه خود شخص هستند. به این معنا که تغییر رفتار ـ یادگیری ـ می توان از راه تجربه نیز که حاصل تعامل فرد با محیط است، به وجود آید.
بنابراین یادگیری یعنی ایجاد تغییر کم و بیش دائمی در رفتار بالقوه یادگیرنده مشروط بر این که این تغییر براثر اخذ تجربه رخ داده باشد نه این که حاصل عواملی چون خستگی استعمال داروهای مخدر و تغییرات ناشی از بلوغ باشد.
● اصول یادگیری
اصول مهم یادگیری به شرح زیر است:
۱) قوانین یادگیری
۲) موانع یادگیری
۳) شرایط یادگیری
● قوانین یادگیری
در یادگیری شش قانون وجود که عبارتند از:
۱) آمادگی
۲) اثربخشی
۳) تمرین
۴) تقدم
۵)شدت
۶) کاربرد
● موانع یادگیری
موانع یادگیری به ترتیب عبارتند از:
۱) ترس
۲) کسل کنندگی
۳) پیچیدگی
۴) آزردگی
● شرایط یادگیری
یادگیری دارای شرایطی به شرح زیر است:
۱) انگیزه
۲)داشتن تصوری روشن از مهارتهایی که باید کسب کرد
۳) فرصت کافی برای تمرین
۴) آگاهی از پیشرفت
● نقش معلم در یادگیری
نقش معلم در یادگیری کودکان بسیار مهم است. معلم که با کودکان مدرسه تماس دائم و نزدیک دارد از توانایی ها، ضعف ها، آرزوها و نیز نیازهای آنها به خوبی آگاه است. معلم مدارس ابتدایی از بروز مشکلات کودکان جلوگیری می کند و با ایجاد فضای صمیمی در کلاس و تأمین سلامت روانی دانش آموزان موجبات تسهیل و افزایش یادگیری آنان را فراهم می آورد.
معلمان آشنا به روش های یادگیری با ایجاد رابطه انسانی و دوستانه با آنان، یادگیری را ساده و جالب می کنند و ترس و وحشتی که معمولاً کودکان از معلمان دارند را از بین می برند. دیگر اینکه همواره از صفات مثبت و نقاط قوت کودکان کار را آغاز می کنند و به رفع صفات ناخواسته و نقاط ضعف آنان می پردازند.
همچنین به محض مشاهده علائم نابهنجار در کودکان نسبت به رفع آنها به طور مناسب مبادرت می ورزند.
● نظریات مربوط به یادگیری
در زیر به برخی از مهمترین نظریاتی که درباره یادگیری مطرح شده است، می پردازیم:
۱) یادگیری از راه شرطی شدن: ساده ترین نوع یادگیری از راه شرطی شدن است. این روش توسط دانشمندی به نام پاولوف مطرح شد.
او سگی را با وزن معینی روی میز قرار داد، پاره گوشتی را به سگ نشان داد و زنگی را به صدا درآورد. مشاهده گوشت سبب ترشح بزاق دهان سگ شد. مجاورت گوشت با بلند شدن صدای زنگ سبب شد که بزاق در مقابل صدای زنگ نیز ترشح کند. پس از تکرار این عمل یعنی همراه شدن زنگ با غذا زمانی فرا می رسد که زنگ به تنهایی سبب ترشح بزاق می شود.
یعنی سگ یاد می گیرد که با شنیدن صدای زنگ با ترشح بزاق پاسخ دهد.
به مثالی از راه یادگیری شرطی شدن در انسان توجه کنید! کودک خردسالی را در نظر بگیرید که به تقلید از کودکان بزرگتر از خود از سرسره کودکستان بالا برود و در ضمن بالا رفتن از سرسره می افتد و پایش صدمه می بیند، بعدها این کودک هنگام نزدیک شدن به سرسره دچار ترس و اضطراب می شود.
در این مثال افتادن محرک، طبیعی یا غیرشرطی است که سبب بروز پاسخ طبیعی درد و ترس می شود اما به دلیل اتفاقی که برای کودک افتاده است منظره سرسره به عنوان یک محرک شرطی باعث بروز ترس و اضطراب می شود.
فرض کنید دانش آموز خردسالی پس از ورود به دبستان با استقبال گرم و لبخند محبت آمیز معلم مواجه شود، بعد از تکرار این رفتار برای چند روز از سوی معلم خواهیم دید که کودک هر روز صبح زودتر از روز پیش خود را برای رفتن به مدرسه آماده می کند و با خوشحالی عازم مدرسه می شود. کودک دیگری را در نظر بگیرید که در همان دو سه روز اول رفتن به مدرسه به علت یکی دو خطای جزئی که براثر عدم آشنایی با مقررات مدرسه انجام داده است با برخورد خشن معلم و ناظم مدرسه روبرو می شود. بعد از گذشت اندک زمانی مشاهده خواهد شد این کودک به بهانه های مختلف از رفتن به مدرسه سرباز می زند. در مثال اول، خوشرویی و استقبال گرم معلم، محرک غیرشرطی است که در کودک احساس شادمانی ایجاد می کند. خود معلم و آموزشگاه در اثر همراهی با محرک غیر شرطی به صورت شرطی درآمده و سبب بروز شادمانی و علاقه (پاسخ شرطی) در کودک می شوند.
اما در مثال دوم، رفتار خشن معلم و ناظم که به ایجاد ترس و نگرانی در کودک می انجامد بعدها سبب می شود که کودک نسبت به معلم و کل مدرسه (محرک شرطی) پاسخ اضطراب و نگرانی بدهد. پس واکنش ها و نگرش های منفی بر عملکرد تحصیلی دانش آموزان تأثیر منفی دارد و اگر جنبه مثبت داشته باشد، تأثیر مثبت به جا خواهد گذاشت. نظریه ای که به یادگیری این نوع رفتارها اختصاص دارد نظریه شرطی سازی کلاسیک پاولوف نام دارد.
نوع دیگر شرطی سازی، شرطی سازی کنشگر نام دارد. رفتارهای کنشگر خود انگیخته ارادی و فعال هستند که جاندار از آن طریق بر محیط خود به عمل کنش می پردازد. مانند راه رفتن، نوشتن، پاک کردن تابلو کلاس.
«ادوارد شراندیک» نخستین کسی بود که به مطالعه رفتار کنشگر و کشف قوانین یادگیری این نوع رفتار پرداخت. شراندیک، گربه گرسنه ای را در قفس محبوس کرد. در خارج قفس، پاداش، یعنی ماهی را قرار داد.
گربه می تواند با کشیدن یک حلقه که با نخی از سقف قفس آویزان است در قفس را باز کند و به ماهی دست یابد. شراندیک متوجه شد که گربه با کمی تلاش و خطا بالأخره به کشیدن حلقه اقدام می کند. وقتی این عمل چندین بار تکرار شود، گربه می آموزد که بـلافـاصـله پـس از قرار گرفتن در قفس نخ را بکشد و خود را به غذا برساند.
در این آزمایش عاملی که به یادگیری حیوان منجر می شود پاداش است. به نظر شراندیک پاداش عبارت است از یک نتیجه رضایت بخش که به دنبال رفتار فرد می آید. اگر رفتاری به یک نتیجه رضایت بخش منجر شود یعنی به پاداش بینجامد، آن رفتار آموخته خواهد شد.
به نمونه ای از شرطی کردن کنشگر در انسان توجه کنید! یکی از دانش آموزان کلاس اول دبستان را در نظر بگیرید که در یکی دو هفته ای که به مدرسه آمده است ساکت و آرام در صندلی خود نشسته و تمایل به شرکت در فعالیت های کلاسی از خود نشان نداده و به ندرت دستش را برای پرسیدن سؤال یا انجام کار دیگری بالا برده است، معلم تصمیم می گیرد از این پس هرگونه حرکتی از سوی این دانش آموز را در جهت شرکت در فعالیت های کلاسی افزایش دهد. به مجرد اینکه دانش آموز دستش را بالا می برد تا سؤالی از معلم بپرسد یا چیزی بگوید معلم او را مورد توجه قرار می دهد و با الفاظ خوشایندی چون: آفرین و مرحبا رفتارش را تأیید و تشویق می کند. پس از گذشت اندک زمانی دانش آموز خاموش به عضو فعال در کلاس درس تغییر می یابد.
۲) یادگیری از راه بینش: معروفترین پژوهش هایی که در آنها وجود بینش در یادگیری و حل مسأله نشان داده شده، آزمایش های معروف به کهلر با میمون ها است.
در این آزمایش کهلر قفسی را تهیه کرد، موزی از سقف قفس آویزان شده بود موز خارج از دسترس میمون قرار داشت، اما میمون می توانست با رفتن روی یک میز یا با گذاشتن دو جعبه روی یکدیگر با استفاده از یک چوب یا حتی با وصل کردن دو قطعه چوب کوتاه و درست کردن یک چوب بلندتر، موز را به دست آورد. به عقیده کهلر وقتی میمون می تواند با گذاشتن یک جعبه روی جعبه دیگر مسأله را حل کند از خود بینش نشان داده است و از طریق این بینش می تواند رابطه بین اجزاء تشکیل دهنده مسأله را پیدا کند. فرد وقتی امری را می آموزد که نسبت به آن بصیرت و فهم داشته باشد و بصیرت وقتی به وجود می آید که فرد ارتباط اجزاء امر مورد یادگیری را با هم و با کل آن امر ببیند یا ادراک نماید.
در تدریس درس تاریخ، هدف این نیست که ذهن شاگرد را از معلومات مربوط به وقایع تاریخی پر کنیم و او را وادار به حفظ نام شخصیت ها نماییم بلکه هدف این است که او را از علل و عوامل موثر در پیدایش وقایع تاریخی آگاه سازیم، طرز پیدا کردن مطالب مستند تاریخ را به او یاد دهیم، روش تحقیق مطالب تاریخ را به او بیاموزیم و به او تعلیم دهیم چگونه با اجرای روش عملی می تواند حوادث تاریخی و علل آن را درک کند و ارتباط وقایع تاریخی را مورد توجه قرار دهد.
در تدریس درس علوم به جای آنکه شاگردان را در دبستان یا دبیرستان به حفظ مطالب علمی وادار کنیم و آخر سال تحصیلی محفوظات آنها را اندازه گیری کنیم باید سعی کنیم طرز بحث و عادات صحیح علمی را در مطالعه و تحقیق به آنها بیاموزیم، علاقه به علم و نقش آن را در زندگی آدمی برای آنها روشن کنیم و نحوه مطالعات علمی را در زندگی روزمره به آنان یاد دهیم، در این صورت می توانیم تغییرات اساسی را به وسیله تعلیم مطالب علمی در شاگردان ایجاد کنیم، آنها را با حقایق علمی آشنا نماییم و روش علمی را به آنان یاد دهیم.
۳ ) یادگیری از راه مشاهده: مهمترین نظریه پرداز در این روش یادگیری، «آلبرت بندورا» است.
در نظریه یادگیری بندورا گفته شده است که یادگیرنده از طریق مشاهده رفتار دیگران به یادگیری می پردازد. این یادگیری به روش زیر صورت می گیرد:
وقتی یادگیرنده یعنی مشاهده کننده رفتار شخص دیگری را مشاهده می کند که آن شخص برای انجام آن رفتار پاداش یا تقویت دریافت نماید، آن رفتار توسط فرد مشاهده کننده آموخته می شود. به این نوع تقویت، تقویت جانشین می گویند.
مثال: وقتی معلم، یکی از دانش آموزان کلاس را برای حل کردن مسئله ای از یک راه تازه مورد تقویت قرار می دهد، دانش آموزان دیگر روش این دانش آموز را سرمشق قرار می دهند و می کوشند تا همان راه حل را در مسائل خود به کار برند.
علاوه بر تقویت جانشین، تنبیه جانشین هم موثر است.
مثال: اگر مامور راهنمایی و رانندگی رانندگان را به علت سریع راندن در یک خیابان جریمه کند، رانندگان دیگر که شاهد این جریان بوده اند، هنگام راندن اتومبیل خود را در آن خیابان آهسته تر خواهند راند. وقتی معلم یکی از دانش آموزان را به خاطر رفتار نامطلوبی که انجام داده است سرزنش می کند، دانش آموزان دیگر نیز از انجام آن رفتار دلسرد می شوند.
بنابراین اگر رفتار الگو یا شخصی که سرمشق قرار می گیرد با تقویت یا تنبیه مواجه شود، این تقویت و تنبیه بر رفتار شخصی که آن رفتار را مورد مشاهده قرار می دهد، تاثیر می گذارد.
به طول کلی واقعیت این است که اگر موقعیت یادگیری را معلم به طرز روشنی تنظیم کند، بیشتر چیزها سریعتر و مطمئن تر یاد گرفته می شود. اگر امروز در آموزش و پرورش به یادگیری بیش از تدریس و آموزش توجه می شود براساس این اصول مهم است که آموزش و پرورش مستلزم یادگیری است به این ترتیب با توجه به این که «یادگیری هدف است و آموزش (تدریس) وسیله رسیدن به این هدف» به نظر می رسد بیشتر آن چیزهایی که می خواهیم یاد گیرندگان بیاموزند باید به طور سنجیده و منظم تدریس کنیم. | 